سازمان همکاری شانگهای

  مقدمه  
     چین به مناسبت هشتادمین سالگرد پایان جنگ جهانی دوم، هم‌زمان میزبان دو صحنه نمادین از قدرت‌نمایی سیاسی و نظامی بود:

• اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای، در تیانجین.
• رژه بزرگ روز پیروزی، در پکن.

     تقارن این دو رویداد را می‌توان به‌منزله تلاش پکن برای ایجاد پیوند میان «قدرت سخت» و «نهادسازی نرم» دانست. پیوندی که سبب شده چین بتواند از یک سو جدیدترین دستاوردها و توانمندی‌های نظامی‌ خود را به نمایش بگذارد و از سوی دیگر، چهارچوب نهادی برای اصلاح نظم جهانی بر پایه توسعه جهان جنوب را سامان بخشد.
سازمان همکاری شانگهای
  سازمان همکاری شانگهای[1]، یک سازمان بین‌دولتی[2]  است که در ابتدا تحت عنوان شانگهای پنج (سازمان اوراسیایی بین‌دولتی) جهت همکاری‌های چندجانبه امنیتی، اقتصادی و سیاسی تشکیل گردید. این سازمان در سال ۱۹۹۶ توسط رهبران چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان، پایه‌گذاری شد. اندکی بعد، ازبکستان هم به این سازمان پیوست و این سازمان رسماً به «سازمان همکاری شانگهای» تغییر نام پیدا نمود. علاوه بر اعضای اصلی، ابتدا مغولستان در سال ۲۰۰۴ و یک سال بعد ایران، پاکستان، هند و افغانستان در سال ۲۰۰۵ و پس از آن بلاروس به عنوان عضو ناظر به سازمان ملحق شدند.
     در تاریخ ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۱ با سفر رئیس‌جمهور وقت ایران به دوشنبه پایتخت تاجیکستان و شرکت در اجلاس سران، این سازمان با عضویت ایران موافقت نمود. لایحه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران در این سازمان در تاریخ ۶ آذر ۱۴۰۱ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و در کمتر از دو سال و همزمان با برگزاری اجلاس مجازی سران کشورهای عضو این سازمان در ۴ ژوئیه ۲۰۲۳ در هند ، عضویت رسمی جمهوری اسلامی ایران در این سازمان تصویب و اعلام شد.
     نقش این سازمان از زمان تأسیس تاکنون در منطقه افزایش یافته است. این سازمان، برخلاف سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (پیمان ناتو)[3] و پیمان ورشو سابق[4]، هنوز یک معاهده دفاعی چندجانبه به‌شمار نمی‌رود.
اجلاس بیست و پنجم:
     اجلاس ۲۰۲۵ سازمان همکاری شانگهای، تیانجین[5] ، بیست و پنجمین نشست شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای بود که از ۳۱ اوت تا ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ در تیانجینِ چین برگزار شد.
     در سال های اخیر که موضوع دلارزدایی و پایان دادن به سیطره دلار آمریکا در اقتصاد جهانی و مقابله با یک‌جانبه‌گرایی و ترویج چندجانبه‌گرایی در جهان، بیش از هر زمان دیگر مطرح است و حتی کشورهایی از حوزه آمریکای لاتین نیز به روند دلارزدایی از اقتصاد خود پیوسته‌اند، افزوده شدن به تعداد اعضای اثرگذار در سازمان‌هایی نظیر سازمان همکاری شانگهای و بریکس و مهم‌تر از آن، تقویت وحدت و انسجام میان اعضاء، بدون تردید می‌تواند آنها را در تحقق اهداف‌شان از جمله مقابله با یک‌جانبه‌گرایی‌ و پایان دادن به عصر سیطره دلار و ایجاد واحدهای پولی جایگزین و تجارت عادلانه به پیش براند و باعث تقویت تجارت‌های مکمل و به حداقل رساندن برخی وابستگی‌ها به غرب باشد.
   در این نشست رئیس جمهور چین، از تازه‌ترین ابتکار خود تحت عنوان «ابتکار حکمرانی جهانی» رونمایی کرد. هرچند که ایده اصلاح حکمرانی جهانی پیش از این توسط "شی" مطرح شده بود، اما این نخستین بار است که به صورت مدون و یکپارچه، در ادامه ابتکارات سه‌گانه پیشین (توسعه، امنیت و تمدن جهانی) مطرح می‌شد. در این سخنرانی، "شی" اصول این ابتکار جدید را چنین برشمرد: برابری حاکمیت‌ها، حاکمیت قوانین بین‌المللی، چندجانبه‌گرایی، انسان‌مداری و تأثیرگذاری عملی. از منظر وی، این ابتکار بر پایه سه دستاورد مهم استوار است: اصلاح قدرت‌های نابرابر، تقویت نقش کشورهای جنوب جهانی و بهبود اثربخشی در مواجهه با بحران‌هایی مانند تغییرات اقلیمی، شکاف دیجیتال و چالش‌های توسعه‌ای.
     "شی جین پینگ"، بیان نمود که چین دو میلیارد یوان (۲۷۵ میلیون دلار) کمک بلاعوض به کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای ارائه خواهد کرد و ده میلیارد یوان دیگر نیز در طول سه سال آینده به وام دهندگان در کنسرسیوم بین بانکی این گروه وام خواهد داد.
    همچنین "شی" در این اجلاس بیان نمود که باید در اسرع وقت، بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای تاسیس شود. نهادی که پکن از اوایل سال ۲۰۱۰ برای تاسیس آن تلاش کرده است. او همچنین از برنامه‌هایی برای اجرای ۱۰۰ پروژه معیشتی «کوچک و زیبا» در کشورهای عضو و گسترش فرصت‌های آموزشی، از جمله دو برابر کردن بورسیه‌های تحصیلی ویژه سازمان همکاری شانگهای خبر داد.
     "شی" در سخنرانی بعدی خود در نشست سازمان همکاری شانگهای پلاس گفت که چین طی پنج سال آینده با سایر کشورهای این گروه برای نصب ده‌ها میلیون کیلووات پروژه‌های بادی و خورشیدی همکاری خواهد نمود.
منافع ایران از عضویت

1. امنیت: سازمان همکاری شانگهای در ابتدا، با تمرکز بر تضمین امنیت جمعی در منطقه آسیای مرکزی (آسیای مرکزی و افغانستان) ایجاد شد.
2. خروج بیشتر از انزوا: ایران برای مدت طولانی در انزوای بین المللی بوده و عضویت کامل در این سازمان، نه تنها امنیت منطقه وسیع آسیای مرکزی را تضمین می‌کند، بلکه در آینده نیز می‌تواند، امنیت خاورمیانه را نیز تامین کند.
3. منافع اقتصادی: ایران فرصت های بیشتری برای اقتصاد خود به دست خواهد آورد. از طریق مشارکت در سازمان همکاری شانگهای، ایران قصد دارد، در پروژه‌های زیرساختی مختلفی که پکن در جهت اوراسیا ترویج می‌کند، مشارکت فعال‌تری داشته باشد. ایران با مشارکت فعال در طرح‌های سازمان همکاری شانگهای می‌تواند، از مزیت جغرافیایی خود برای تبدیل شدن به قطب ترانزیت حیاتی و تسهیل تجارت شرق و غرب استفاده کند.
4. همچنین ایران فرصت مشارکت در خلاصی اقتصاد جهانی از سلطه دلار را خواهد داشت. هژمونی جهانِ غرب به هژمونی دلار کمک می‌کند. برای ایجاد نظم اقتصادی جدید باید این ابزار هژمونی حذف شود و از ارزهای ملی در تسویه حساب بین کشورها استفاده شود.

    لذا ظرفیت‌ها و توانمندی‌های جمهوری اسلامی ایران از جمله ذخایر عظیم نفت و گاز، واقع شدن در جغرافیای منحصر بفرد، به عنوان یک چهارراه تراتزیت در راهبردی‌ترین مسیر کریدور شرق به غرب و جنوب به شمال، از جمله نکات بسیار مهمی است که همه اعضای سازمان همکاری شانگهای بخوبی نسبت به آن واقف هستند و نقش و جایگاه ایران به عنوان قطب انرژی و یک قدرت بلامنازع منطقه‌ای را بخوبی درک می‌کنند.
    علاوه بر این، چین به عنوان مبتکر طرح جهانی و عظیم کمربند-راه که توجه تمامی کشورهای جهان را به خود جلب کرده، به خوبی و به درستی نسبت به ویژگی‌های ایران به عنوان شریک مسیر تاریخی "جاده ابریشم" برای توسعه طرح کمربند-راه آگاه است و برای گسترش این طرح عظیم اقتصادی و تجاری به سمت بازارهای خاورمیانه، آفریقا، مدیترانه و مغرب زمین، نگاه ویژه به مسیر ایران دارد.
دستاوردها
     در پایان اجلاس، وانگ‌یی، وزیر امور خارجه چین، هشت دستاورد را برای این دور از اجلاس اعلام کرد. از میان دستاوردها، موارد زیر از اهمیت ویژه ای برخوردار است:

1. تأسیس چهار مرکز امنیتی تحت عناوین مرکز یکپارچه مقابله با تهدیدات و چالش‌های امنیتی، مرکز امنیت اطلاعات، مرکز مبارزه با جرائم سازمان‌یافته فراملی و مرکز کنترل مواد مخدر.
2. تصمیم برای تأسیس بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای گرفته شد. چین بیش از یک دهه پیش این ابتکار را پیشنهاد داده بود که سرانجام به ثمر نشست.
3.  ایجاد سه پلتفرم برای ارتقای همکاری چین با سازمان همکاری شانگهای شامل انرژی، صنایع سبز و اقتصاد دیجیتال. در این راستا سه مرکز همکاری نیز تأسیس خواهد شد: نوآوری علمی و فناوری، آموزش عالی و آموزش فنی و حرفه‌ای.
4. سازمان همکاری شانگهای، به نوبه خود، به عنوان ناظر در کشورهای مستقل مشترک المنافع فعالیت نماید.

اسناد امضا شده
     در مجموع ۲۰ سند در این نشست امضا شد. مهمترین آنها اعلامیه تیانجین شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای و استراتژی توسعه سازمان تا سال ۲۰۳۵ بود. علاوه بر این، طرفین بر سر تأسیس بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای توافق کردند، اقدامی که بارها در اجلاس‌های قبلی این سازمان مورد بحث قرار گرفته است.

1. اعلامیه تیانجین شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای.
2.  قطعنامه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد تصویب اسناد پس از نشست شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای شامل استراتژی توسعه سازمان همکاری شانگهای تا سال ۲۰۳۵. برنامه همکاری کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مقابله با ایدئولوژی افراطی برای سال‌های ۲۰۲۶-۲۰۳۰ و نقشه راه برای اجرای استراتژی توسعه همکاری انرژی سازمان همکاری شانگهای تا سال ۲۰۳۰.
3. قطعنامه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد اعطای وضعیت شریک گفتگو به جمهوری دموکراتیک خلق لائوس با سازمان همکاری شانگهای.
4. قطعنامه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد اعطای وضعیت ناظر به سازمان همکاری شانگهای در کشورهای مستقل مشترک المنافع (CIS).
5. قطعنامه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد وضعیت شریک سازمان همکاری شانگهای.
6.  قطعنامه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد اعلام شهر چولپون آتا، جمهوری قرقیزستان، پایتخت گردشگری و فرهنگی سازمان همکاری شانگهای برای سال‌های ۲۰۲۵-۲۰۲۶.
7. قطعنامه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد اختیارات دبیرکل این سازمان برای امضای اسناد شامل یادداشت تفاهم بین دبیرخانه سازمان همکاری شانگهای و صندوق Roscongress.
8. قطعنامه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد تصویب گزارش‌های مربوط به فعالیت‌های سازمان در طول سال گذشته و گزارش شورای ساختار منطقه‌ای ضد تروریستی سازمان همکاری شانگهای در مورد فعالیت‌های RATS سازمان همکاری شانگهای در سال 2024.
9. توافق بین کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد مرکز مبارزه با مواد مخدر.
10. توافق بین کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد مرکز جهانی مقابله با چالش‌ها و تهدیدات امنیتی کشورهای عضو.
11. بیانیه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد هشتادمین سالگرد پایان جنگ جهانی دوم و تأسیس سازمان ملل متحد.
12. بیانیه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد تقویت همکاری در اقتصاد دیجیتال.
13. بیانیه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد توسعه انرژی پایدار.
14. بیانیه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد همکاری در حوزه صنعت سبز.
15. بیانیه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد تعمیق بیشتر همکاری‌های بین‌المللی در حوزه هوش مصنوعی.
16. بیانیه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد حمایت از نظام تجارت چندجانبه.
17. بیانیه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد رسیدگی و مبارزه مؤثر با مشکل جهانی مواد مخدر.
18. بیانیه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد همکاری‌های علمی، فنی و نوآوری.
19. بیانیه روسای وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مجاز کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در مورد تقویت همکاری‌های سرمایه‌گذاری در حوزه توسعه پایدار.
20. پروتکل توافق‌نامه بین سازمان همکاری شانگهای و دولت جمهوری خلق چین در مورد شرایط اقامت دبیرخانه سازمان همکاری شانگهای در جمهوری خلق چین مورخ ۱۷ ژوئن ۲۰۰۴.

منابع

1. Документы, подписанные и принятые по итогам заседания Совета глав государств – членов Шанхайской организации сотрудничества // Президент России URL: http://www.kremlin.ru/supplement/6374 (дата обращения: 22.09.2025);
2. На саммите ШОС все лидеры поддержали Инициативу глобального управления // РИА Новости URL: https://ria.ru/20250901/shos-2038880368.html (дата обращения: 22.09.2025);
3. ШОС делает ставку на "зеленую" энергию // Российская Газета URL: https://rg.ru/2025/09/19/novyj-uroven-partnerstva.html (дата обращения: 22.09.2025);
4. Китай предоставит членам Межбанковского объединения ШОС кредиты на $1,4 млрд // ТАСС URL: https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/24920003 (дата обращения: 22.09.2025);
5. Итоги саммита ШОС: учреждение Банка развития и дедолларизацияна $1,4 млрд // Главпортал URL: https://glavportal.com/materials/itogi-sammita-shos-bank-razvitiya-i-dedollarizaciya (дата обращения: 22.09.2025);
6. На саммите ШОС принято решение о получении статуса наблюдателя при Содружестве Независимых Государств // Интернет-портал СНГ URL: https://e-cis.info/news/564/130070/ (дата обращения: 22.09.2025);
7. Си Цзиньпин: КНР планирует сотню небольших, но прекрасных проектов для стран ШОС // Коммерсантъ URL: https://www.kommersant.ru/doc/8006252 (дата обращения: 22.09.2025);
8. China, Russia join Iran in rejecting European move to restore sanctions on Tehran // Reuters URL: https://www.reuters.com/world/china/china-russia-join-iran-rejecting-european-move-restore-sanctions-tehran-2025-09-01/ (дата обращения: 22.09.2025).